नाशिक जिल्ह्याशी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे अतूट नाते; १९२८ ते १९५१ दरम्यान केल्या तब्बल २० हून अधिक ऐतिहासिक वाऱ्या
नाशिक जिल्ह्याशी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे अतूट नाते; १९२८ ते १९५१ दरम्यान केल्या तब्बल २० हून अधिक ऐतिहासिक वाऱ्या
महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपले संपूर्ण जीवन आणि अफाट बुद्धिमत्ता देशातील शोषित, वंचित तसेच कथित दलितांच्या सर्वांगीण उत्कर्षासाठी व कल्याणासाठी खर्ची घातली. या उदात्त ध्येयाच्या पूर्तीसाठी त्यांनी संपूर्ण भारतभर अखंड आणि अविरत प्रवास केला. तरीही त्यांचे नाशिक जिल्ह्यावर एक विशेष आणि जिव्हाळ्याचे प्रेम होते, हे त्यांच्या वारंवार झालेल्या दौऱ्यांवरून स्पष्ट होते. उपलब्ध अधिकृत नोंदीनुसार, सन १९२८ ते १९५१ या प्रदीर्घ कालावधीत त्यांनी नाशिकमध्ये तब्बल २० हून अधिक वेळा भेटी दिल्या होत्या. काही मान्यवर अभ्यासकांनी या संदर्भातील अनेक महत्त्वाच्या बाबी नव्याने उजेडात आणल्या आहेत. त्यांच्या मते, अधिकृत दौऱ्यांच्या आधी १९२३ आणि १९२६ या वर्षांमध्येही ते काही न्यायालयीन कामकाजाच्या निमित्ताने नाशिकला येऊन गेले होते. जरी त्या सुरुवातीच्या भेटींचा कोठेही लेखी पुरावा किंवा स्पष्ट उल्लेख उपलब्ध नसला, तरी १९२८ सालापासून मात्र ते सातत्याने आणि नियमितपणे नाशिक जिल्ह्यात येत राहिले, ज्याचे अत्यंत सविस्तर आणि अचूक दस्तऐवज आजही उपलब्ध आहेत.
१८ जानेवारी १९२८ या दिवशी त्र्यंबकेश्वर या तीर्थक्षेत्री संत श्री निवृत्तिनाथ यात्रेच्या विशेष निमित्ताने आयोजित एका भव्य जाहीर सभेला मार्गदर्शन करण्यासाठी ते प्रथमच अधिकृतपणे नाशिकला आले. याच ऐतिहासिक सभेत त्यांनी ‘अस्पृश्यता निवारण हेच चोखोबांचे खरे स्मारक’ या अत्यंत संवेदनशील विषयावर अतिशय प्रभावी आणि अभ्यासपूर्ण अशी विचारमंथन करणारी मांडणी केली. त्यानंतरच्या काळात, म्हणजेच २६ मे १९२९ रोजी निफाड तालुक्यातील चितेगाव या ठिकाणी थेट त्यांच्याच अध्यक्षतेखाली स्वाभिमान संरक्षक परिषदेचे एक मोठे अधिवेशन यशस्वीपणे पार पडले. पुढे, २ मार्च १९३० रोजी त्यांनी जगप्रसिद्ध अशा काळाराम मंदिर सत्याग्रहाची सुरुवात केली. सर्वसामान्यांना समान हक्क मिळवून देणारा हा व्यापक लढा १९३५ सालापर्यंत अत्यंत नेटाने आणि अविरतपणे चालला. याच प्रवासात त्यांनी १३ ऑक्टोबर १९३५ रोजी येवला येथे एक अत्यंत मोठी आणि ऐतिहासिक धर्मांतराची घोषणा करून संपूर्ण देशाला एक नवी दिशा दिली.
या प्रमुख घटनांव्यतिरिक्तही त्यांनी चांदवड तालुक्यातील वडनेर, निफाड तालुक्यातील विंचूर, नांदगाव तालुक्यातील मनमाड, बागलाण मधील सटाणा आणि सिन्नर अशा जिल्ह्यातील विविध ठिकाणी वेळोवेळी जाऊन भेटी दिल्या. या सर्व ठिकाणी आयोजित करण्यात आलेली विविध भाषणे, महत्त्वाच्या परिषदा आणि अनेक कोनशिलांचे अनावरण अशा विविध कार्यक्रमांच्या निमित्ताने ते आवर्जून उपस्थित राहिले. सर्वात उल्लेखनीय बाब म्हणजे, १५ ते २५ मे १९४७ या काळात त्यांनी सलग दहा दिवस नाशिकमध्ये मुक्काम केला होता. त्यांच्या या महत्त्वपूर्ण मुक्कामात त्यांनी नोटप्रेस तसेच गिरणी कामगारांसाठी विशेष सभा आयोजित केल्या होत्या. याचदरम्यान त्यांनी मातोश्री रमाबाई आंबेडकर मुलींच्या वसतिगृहाचे रीतसर उद्घाटनही केले. त्यांनी या सर्व महत्त्वपूर्ण दौऱ्यांमध्ये दिलेली अत्यंत ओजस्वी भाषणे त्या काळातल्या ‘बहिष्कृत भारत’ आणि ‘जनता’ या प्रख्यात व लोकप्रिय नियतकालिकांमध्ये अतिशय सविस्तरपणे प्रसिद्ध करण्यात आली होती.
नाशिक जिल्ह्याचा विचार केल्यास, संपूर्ण प्रवासात त्यांनी मनमाड या शहराला सर्वाधिक भेटी दिल्याचे प्रकर्षाने दिसून येते. १२ आणि १३ फेब्रुवारी १९३८ रोजी तिथे भरलेल्या जीआयपी रेल्वे अस्पृश्य कामगार परिषदेत त्यांनी एक अत्यंत ऐतिहासिक भाषण दिले होते, ज्याची मोठी नोंद घेण्यात आली. त्यानंतर ९ डिसेंबर १९४५ रोजी शेतकरी कामगार फेडरेशन परिषद, १६ जानेवारी १९४९ रोजी आयोजित केलेली एक मोठी जाहीर सभा आणि त्यानंतर १७ नोव्हेंबर १९५१ रोजी विद्यार्थी आश्रमाचे उद्घाटन अशा विविध कारणांसाठी त्यांनी मनमाडला वारंवार भेटी दिल्या. याव्यतिरिक्त, जेव्हाही ते रेल्वे प्रवासादरम्यान या मार्गावरून जात असत, तेव्हा ते हमखास मनमाड स्थानकावर काही काळ थांबत असत.
त्यांचे हे नाशिकवर असलेले नितांत प्रेम अनेक गोष्टींतून अधोरेखित होते. डॉ. आंबेडकर आणि त्यांचे अत्यंत विश्वासू सहकारी भाऊराव गायकवाड यांच्यात झालेल्या पत्रव्यवहारातील तब्बल १६३ पत्रे आज इतिहासाचा साक्षीदार म्हणून जतन केली आहेत. प्रा. गौतम निकम या मान्यवर अभ्यासकाने दिलेल्या स्पष्ट माहितीनुसार, डॉ. आंबेडकरांच्या नाशिकमधील या संपूर्ण आणि अवाढव्य कार्याचे अत्यंत उत्तम असे डॉक्युमेंटेशन करण्याचे काम भाऊराव गायकवाड आणि शांताबाई दाणी यांच्यासारख्या समर्पित सहकाऱ्यांनी अत्यंत चोखपणे आणि निष्ठेने करून ठेवले आहे.
पत्रकाराचे मत:
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाशिक मधील कार्य केवळ ऐतिहासिक नाही, तर एका मोठ्या सामाजिक क्रांतीचा भक्कम पाया आहे. त्यांचे वारंवार होणारे दौरे व तळागाळातील लोकांशी असलेला त्यांचा थेट संवाद, त्यांच्या अविश्रांत संघर्षाची व दूरदृष्टीची साक्ष देतो.
⚠️महत्त्वाची नोंद – कोणतीही खोटी बातमी न पसरवण्यास आम्ही कटिबद्ध आहोत. तरीही, अनावधानाने एखाद्या पोस्टमध्ये चुकीची माहिती आल्यास, कृपया आम्हाला ती लिंक आणि सविस्तर माहिती इनबॉक्स करा. आम्ही तथ्यांची तपासणी करून ती बातमी त्वरित हटवू. कोणतीही चूक आढळल्यास नक्की मेसेज मध्ये संपर्क साधा ! –
टीप: बातमीतील व्यक्तीचा फोटो मूळ (Original) आहे. फोटोच्या चांगल्या सादरीकरणासाठी (Presentation) आणि ग्राफिक्ससाठी AI तंत्रज्ञानाचा वापर केला आहे.
